Iemand de baard afdoen…

Een bijzonder gelovige uit Lebbeke, waar ik veel respect voor heb, spreekt mij soms eens aan over mijn haargroei op mijn gezicht. Haar standpunt is duidelijk: ik moet mijn baard afdoen, geschoren zijn, want… baarden zijn voor missionarissen. 

Dit bijzonder standpunt is ook lang een trend geweest bij veel priesters uit de vorige generaties, die tot op vandaag, zich gladscheren omdat ze het zo geleerd hebben. De Romeins Katholieke priester is geschoren. Dat het voor sommige jongeren vandaag een modeverschijnsel is om met een baard rond te lopen, zal voor deze generatie van priesters vermoedelijk geen probleem zijn. Dit trendy hipster verschijnsel bij jongeren zorgt voor een echt baardcultuur waarbij de baarden gekamd, getrimd en dagelijks geolied worden.

 

Baard theologie

Vorige week was ik in het pittoreske Durham in het noordoosten van Engeland, waar het tweejaarlijks liturgisch congres van de Societas Liturgicawerd gehouden. Ik mocht er een paper voorstellen rond stilte in de liturgie, waarvan ik je de ingewikkelde titel bespaar. Een collega theoloog bracht mij een klein boekje onder de aandacht dat ik tijdens de terugreis met veel plezier heb gelezen: ‘Baard theologie. Een heilige geschiedenis van behaarde gezichten’* Dit boekje is geschreven door The Church Mouse (de kerkmuis), een anglicaanse anonieme auteur die van 2008 tot en met 2011 heel actief was met zijn blog en vandaag nog steeds actief is op Twitter. De geschiedenis van behaarde gezichten was niet altijd harmonieus, toch zeker niet in de kerk.

 

Cultureel

Het al dan niet hebben van een baard is blijkbaar belangrijk geweest in de relatie tussen mens en God sinds de vroegste eeuwen en in alle culturen en in het bijzonder ook in de christelijke geschiedenis. De geschiedenis van de baard theologie wordt op een historische en tegelijk leuke manier doorlopen en de conclusie is, wat ik ook had gehoopt, dat de relevantie van een baard niet belangrijk is in de relatie tussen mens en God. En toch toont het boekje dat een baard wel belangrijk is geweest, en soms nog is, in verschillende culturen (oa. Oosten) en religies (oa. Sikh en islam). Het heeft zelfs dikwijls gezorgd, hoe banaal het misschien nu mag lijken, voor scheidingslijnen tussen verschillende groepen in de cultuur en in geloofsgemeenschappen. Een baard heeft te maken (gehad) met mannelijkheid en macht. 

 

Oost en West

In de vroege Kerk, die toen nog een eenheid had in haar tweedeling in de Latijnse Kerk in het Westen en de Orthodoxe Kerk in het Oosten, was er al een verschillende benadering daaromtrent. De Oosterse Kerk was (is) voornamelijk een bebaarde kerk in een overwogen bebaard gemeenschap. Er was daar geen sociaal of cultureel conflict. Aan de andere kant was de Westerse Kerk, die voornamelijk een glad geschoren Romeinse gemeenschap kende en dus wel problemen had met de bebaarde kerk. Zo werden er redenen gezocht om het scheermesje te moeten gebruiken. Wanneer die redenen werden gevonden, werd het scheren niet alleen gebruikelijk, maar ook verplicht. In sommige gevallen werd er zelfs gedreigd met excommunicatie voor hen die deze regel niet volgden (1096 een decreet van de aartsbisschop van Rouen). 

 

Geen baardpaus

In 1455 werd na de dood van paus Nicholas V een nieuwe paus gekozen. Basilios Bessarion was een kardinaal die een compromis keuze had kunnen zijn tussen het Oosten (waar hij was opgegroeid) en het Westen (waar hij thuis was). Het was dé man die de eenheid tussen de Oosterse Orthodoxe Kerk en de Romeinse Kerk had kunnen realiseren. Hij had een baard, vanuit zijn oosterse traditie, die hij niet wilde scheren. Dit werd hem fataal. Een Franse kardinaal interpelleerde: “zullen wij voor paus kiezen, voor het hoofd van de Latijnse Kerk, een Griek, een loutere indringer? Bessarion draagt nog steeds zijn baard - en voorwaar, hij is onze Heer! Hoe arm moet onze Latijnse Kerk dan wel zijn, als we geen waardig man in kunnen vinden, maar de toevlucht moeten nemen tot een Griek.” (Artaud de Montor, The Lives and Times of the Popes, 1911, pp. 147-149)

 

Had Jezus een baard?

Kunstenaars zijn er niet altijd op uit om levensecht te portretteren, veeleer zijn ze bekommerd om een beeld met betekenis te presenteren. Jezus wordt in de eerste eeuwen voorgesteld volgens de romeinse traditie als baardloos. Zelfs tot in de derde eeuw vinden we hem op deze wijze op een muur afgebeeld in de Dura-Europos Kerk in Syrië. Pas in de vierde eeuw vinden we een eerste afbeelding van Jezus met een baard in de kerk van San Apollinarius in Ravenna.

Wat we met zekerheid weten is dat Jezus er niet uitzag als een romeinse god. En aangezien hij een jood was die de Thora (Wet) volgde en deelnam aan zijn cultuur had hij ongetwijfeld een lange baard. Al zullen we niet weten hoe lang die was. Voor de rest zijn alle andere beelden interpretaties: de devotieprentjes uit de 19deen 20steeeuw met een Jezus met blauwe ogen is even waarschijnlijk als dat hij een bleke huid zal gehad hebben. Zijn afkomst en blootgesteld aan de zon in het oosten, doet ons veeleer vermoeden dat hij donker van huid was, minstens even donker of zelfs meer dan de landarbeider die in de brandende zon moest werken. We hebben geen eerste hand beschrijvingen van Jezus en dus alles is dus zeer speculatief hoe Jezus er verder zaul uitgezien hebben.

 

Wat ik geleerd heb?

Veel… maar dat zou natuurlijk geen afdoend antwoord zijn op een examen. De baard was zeker een controversieel element in de relatie tussen de oosterse en westerse kerk. Het scheren voor God werd ingevoerd soms uit hygiënische redenen, soms om puurheid en eeuwig jeugd voor te stellen. De baard werd beschouwd als een imitatie van Jezus. Het werd soms gebruikt als een teken van heiligheid. Het werd een teken van wijsheid of spirituele autoriteit, voor sommigen van macht of kracht. In sommige culturen is/was het een teken van mannelijkheid en mannelijke superioriteit. Hoe dit is voor vrouwen met gezichtshaargroei is mij niet duidelijk. Vrouwen met een baard werden lang beschouwd als ‘freaks’. En zelfs Conchita Wurst die in 2014 het Eurovisie Song Festival won met haar lied Rise Like a Phoenix, heeft daar weinig verandering in gebracht. De enige bebaarde vrouwelijke heilige, Sint Wilgefortis, werd uit de officiële kalender gehaald omdat ze een fictieve heilige zou zijn. 

Ik heb zeker inspiratie genoeg nu om een volgende keer te antwoorden op de vraag om mij te scheren. En wie weet komt er een tijd dat ik de baard af doe omdat ik het eens anders wil.

Wat ik niet zo makkelijk zal toestaan is dat anderen mij de baard afdoen: misschien goed om weten (knipoog).

 

Geert C. LEENKNEGT

priester

 

 

 

*Beard Theology. A holy history of hairy faces. Told by the Church Mouse & illustrated by Dave Walker, Hodder & Stoughton, London, 2019.

 

--------------------------

dit artikel werd gepubliceerd in het parochieblad Week: 33(14 augustus 2019) Editie: 2172 – Kerk en Leven Lebbeke